آثار تاريخي ندوشن( برج ها ودروازه ها وقلعه ندوشن)
برج ها ودروازه ها وقلعه ندوشن* 22
برجها از مشخصات شهرهاي قديمي و راهنمايي براي مسافران بيابان بود كه علاوه بر معماري گوياي خود، حريم و دفاع منطقه را برعهده داشته است. بطوركلي برج و باروها داراي ديواري بلند ، عريض و برجهايي چند وجهي بودند كه يك يا چند دروازه براي ورود و خروج و خندقي درگرداگرد آن وجود دارد كه دسترسي به آن را دشوار ميسازدو تغييراتي كه در دروازه ها روي داده، هميشه با تصرفات شهر همراه بوده است كه از آن جمله ميتوان به برجو باروي شهر يزد، شهرستان ابركوه( كه به صورت طبيعي با سنگهاي رسوبي منطقه شكل گرفته است) ، حصار شهر ميبد و بالاخره برجو باروهاي ندوشن اشاره نمود.
برج ودروازه های ندوشن را می توان متعلق به دو دوره تاریخی آل مظفر وصفوی دانست . كه امروزه تنها آثار وبقایایی از برجهای مراقبت آن باقی مانده است . این قلعه که اطراف ندوشن را می گرفته دارای چهار دروازه بزرگ و16 برج کوچک بوده است. که شبها از بالای آنها مراقبت ونگهبانی می داده اندو ورود و خروج افراد را کنترل می کرده اند ، البته بنا به قولی ندوشن 9 دروازه و12 برج داشته است . نام برخی از این برجها ودروازه ها بشرح زیر است :
برج نعمت ، برج سفید ، برج باغچه دوست ، برج محله بالا ، دروازه محله سالاران ، دروازه کلوگ، دروازه امام زاده ، دروازه سنگی ، دروازه حاجی جلال ،دروازه بوستان و ... در قسمت فوقانی برجی از برجها نقشهائی از خشت دیده می شود ودرمواردی درسازه بنا سنگ وآجر نیز بکارمي رفته است
دکتر اسلامی در این باره می گوید :"گردادگردش حصاری بود که بمرور مخروبه شده ولی آثارش هنوز باقی بود واین حصار که جابجا دروازه ها وبرج ها داشت ، آن را از هجوم بیگانه حفظ می کرده بود ، علاوه براین ، برج مراقبتی بربالای کوه مجاورش بود که نزدیک شدن افراد مشکوک را می پائیده بود ، دروازه ها برچهارسوی ده ، درهای عظیمی داشتند که هنوز بقایای آنها بر جای بود. 23
برج چهار در:
برج چهار در،داراي پلان مربع شكل است و در يك طبقه ساخته شده، البته از پشت بام آن هم براي دشتباني استفاده ميشده است. مصالح به كار رفته در برج چهار در خشت و گل و سنگ است، و ورودي آن در ضلع شرقي آن واقع شده، براي دسترسي به پشت بام برج چهار در،در بخش شمالي طبقه همكف و در داخل برج پلكاني ساخته شده است. اين نحوه دسترسي به پشت بام برخلاف ديگر برجهاي ديگر ندوشن در ديواره برج نيست، البته نبايد فراموش كرد كه هدف از ساخت اين برج و عملكرد آن كاملا با ديگر برجهاي ندوشن كاملا متفاوت است. در ارتفاع فوقاني برج چهاردر تزئينات خشتي مشاهده ميشود. مساحت برج چهار در تقريبا 25 متر مربع است ودر دوره افشاريه بنا گرديده است.
برج چهارطاقي:
مصالح به كاررفته دربرج خشت وگل است ودرمرمتهاي جديد از آجر استفاده شده است. برج دردوطبقه ساخته شده ، ورودي طبقه همكف آن درجهت جنوب غرب برج واقع شده كه برآن درچوبي نصب است.
درطبقه اول روزنههاي مثلثي شكل براي ديدهباني و تيراندازي ايجاد شده است . برخلاف ديگر برجهاي ندوشن مثل برج نعمت ، برج كرخانه ، برج سفيد و..... اين بنا داراي تزئينات خاصي نميباشد وپلان آن هم باديگر برجهاي ندوشن متفاوت مي باشد.
برج حيدر سليماني:
برج حيدر سليماني بخشي از برج و باروي تاريخي ندوشن محسوب ميشود، كه در دوره افشار ساخته شده است. وجه تسميه اين برج به قرار گيري آن در كنار خانه حيدر سليماني بر ميگردد.
برج حيدر سليماني داراي پلان دايرهاي شكل است و در دو طبقه ساخته شده. مصالح به كاررفته در آن خشت و گل است. بر خلاف برجهاي نعمت ، كرخانه، دروازه حاجي جلال و ... (كه از ديگر برجهاي ندوشن محسوب ميشوند.) داراي تزئينات چنداني نيست.دور تا دور ديواره پشت بام آن روزنههايي تعبيه شده است.اين برج كه بخشي از برج و حصار ندوشن محسوب ميشده است امروزه به صورت منفرد در ميانه نوسازيها و احداثات جديد محصور شده است.
برج دروازه حاجي جلال:
برج دروازه حاجي جلال بخشي از برج و باروي تاريخي ندوشن محسوب ميشود، كه در دوره زند و افشار ساخته شده است، شكل بناي مذكور و تزئينات خشتي آن نيز مويد اين مطلب است.برج دروازه حاجي جلال داراي پلان دايرهاي شكل است و در دو طبقه ساخته شده. مصالح به كار رفته در آن خشت وگل است. نحوه دسترسي به طبقه همكف از تنها ورودي جبهه غربي برج امكانپذير است. دهانه اين ورودي حدود 1 متر و ارتفاع آن 6/1 متراست. نحوه دسترسي به طبقه اول از دو طريق امكان پذير بوده است: يكي از راهپلهاي كه از طبقه همكف به طبقه اول ارتباط دارد و در ديواره برج تعبيه شده و ديگري مستقيماً از طبقه اول به فضاي بيرون ارتباط دارد و داراي درب سنگي قابل توجه و ارزشمندي است. احتمالاً با حركت بر روي باروي ندوشن امكان استفاده از اين ورودي بوده است ، به نحوي كه با تخريب باروي ندوشن درب سنگي و ورودي طبقه اول برج قابل استفاده نميباشد. هم اكنون داغ موجود بر دو طرف درب سنگي نمايانگر وجود سازه معماري متصل بر برج ، در گذشته ميباشد.
اگر ارتفاع برج را به دو بخش مساوي تقسيم كنيم تزئينات خشتي برج درقسمت فوقاني آن قرار گرفته و دورتادور پشت بام برج ديواري با ارتفاع تقريبي 5/1 متر يك طبقه به آن داده است. در اين ديواره روزنههايي براي ديدهباني و تير اندازي تعبيه شده است.
برج سنگي :
اين برج با پلان دايرهاي شكل در دو طبقه با خشت بنا شده است. قسمت پايين ديوارها تا ارتفاع حدود يك متري با سنگ ساخته شده و ديوارهاي اطراف پشت بام طبقه دوم با ارتفاع حدود يك و نيم متر كاركرد يك طبقه به اين بخش داده است. لبه ديوار بصورت زيگزاگي است و بر روي ديوارها در هر طبقه رزونه هايي جهت ديدهباني و تير اندازي تعبيه شده است. اين برج در كنار يكي از دروازههاي قديم ندوشن واقع است.
برج شماره 3 ندوشن:
اين برج بخشي از برج و باروي تدافعي شهر ندوشن است كه بر فراز تپه سنگي كوچكي به صورت منفرد ساخته شده است. مصالح به كاررفته در بنا خشت، سنگ و ساوج ( ملاتي از آهك ، خاكسترو ماسه بادي كه مستحكم و جهت آب بندي استفاده ميشود) ميباشد. پلان برج به صورت دايرهاي شكل است و پايه ديوارها سنگي است بخش بالايي ديوارها تركيبي از خشت و چينه است و سقف و بخش عمدهاي از ديوارها فروريخته است.مساحت اين برج 23 مترمربع است.
برج عبدالحسين:
نوع مصالح و خصوصيات معماري بنا خصوصاً در نحوه پوشش سقفها كه بصورت طاق و تويزه با قوس جناقي است ، همچنين با توجه به نوع تزئينات و بنا و مقايسه آن با بناهاي مشابه اين برج به احتمال قريب به يقين متعلق به دوران صفوي است. نامگذاري برج براساس نام آخرين مالك آن انجام شده است. برج عبدالحسين در ندوشن به نام برج محمد حسني ها نيز مشهور است.
بناي اين برج دو طبقه تماماً با خشت ساخته شده و داراي پلاني دايرهاي شكل از بيرون و چليپا شكل در داخل بناست. قوس طاقها بصورت جناقي است كه خصوصيت ويژه معماري عهد صفوي است. هر چهار ضلع برج تقريباً بطور قرنيه ساخته شده و هر دو طبقه دقيقاً بر روي هم و مطابق همديگر ساخته شده اند. در قسمتي از ايوان ضلع جنوبي يكي از اتاقها بعنوان مطبخ و يا آشپزخانه مورد استفاده بوده كه اجاقها و تنور آن هنوز باقي است كه حكايت از مسكوني بودن اين برج دارد. اطراف پشت بام تا ارتفاع حدود يك متري ديواره هاي خشتي ساخته شده كه داراي روزنه هايي است كه براي تيراندازي كاربرد داشته اند. در ميانه برج يك چاه قرار دارد كه جداره هاي اطراف آن با حلقه هاي سفالي كه اصطلاحاً « كَول»(كفل=گول ، حلقههايي سفالين كه براي ممانعت از ريزش چاه در ميل آن كار ميگذارند) خوانده مي شود،پوشانده شده و داراي تكيه گاه هايي براي جاي پا هنگام ورود،خروج چاه تعبيه شده است. احتمال اينكه اين چاه نَقبي(سوراخكردن= تونل) به بيرون از ساختمان برج بوده باشد، بسيار زياد است.
برج كِرخانه:
اين برج بخشي از برج و باروي ندوشن در دوره افشار است كه وجود بناهاي متعلق به اين دوره در محدوده درون برج و بارو اين مطلب را تأييد ميكند. همچنين به لحاظ نوع مصالح ، خصوصيات معماري و تزئينات انجام شده بر روي بنا با بناهاي مشابه در آن عصر قابل مقايسه است. در خصوص وجه تسميه قابل ذكر است كه اين برج در كنار يك كوره پخت سفال قرار داشته ( كه هم اكنون تخريب شده و اثري از آن بر جا نيست) و به همين دليل به نام «كوره خانه» و بعدها «كرخانه» ناميده شده است.
پلان برج بصورت دايرهاي شكل است و محل قرارگيري آن در سه گوش برج و بارو در ضلع جنوبي اثر قديم بوده است. اين بنا تماماً با خشت و گل در دو طبقه ساخته شده و ديوارهاي اطراف پشت بام طبقه دوم با ارتفاع حدود يك و نيم متر كاركرد يك طبقه به اين بخش داده است. در اطراف ديوار برج در هر سه طبقه روزنه هايي جهت ديدهباني و تيراندازي تعبيه شده است. يك راه پله كه ورودي آن در داخل طبقه همكف واقع شده امكان دسترسي به طبقات را فراهم مي كند.
برج نعمت:
مصالح به كار رفته در برج نعمت ، همگي از خشت و گل است. اين برج در دو طبقه ساخته شده و عملكرد امنيتي و ديده باني براي روستاي ندوشن داشته است ، به همين علت در طبقه اول آن روزنههايي براي تيراندازي و ديدهباني تعبيه شده ، نحوه دسترسي به طبقه همكف از تنها ورودي جبهه شمال غربي برج امكان پذير است. دهانه اين ورودي حدود 80 سانتيمتر و ارتفاع آن حدود 5/1 متر است. نحوه دسترسي به طبقه اول از دو طريق امكان پذير است ، يكي از راهپلهاي كه از طبقه همكف به طبقه اول ارتباط دارد و در ديواره برج تعبيه شده و راه دوم مستقيماً از طبقه اول به فضاي بيرون ارتباط دارد ( بيشتر حكم دريچهاي دارد كه از فضاي داخل به بيرون زده شده) دهانه آن تقريباً 70 سانتي متر و ارتفاع آن حدوداً 80 سانتي متر است ، كه در حال حاضر بسته شده است. دسترسي به پشت بام برج هم از طريق پلههاي ايجاد شده در ديواره برج و از طبقه اول ميسر است. دورتادور طبقه اول برج نعمت غرفه هايي نيز ايجاد شده است. اين غرفه ها هم باعث اين شده كه در طبقه اول مساحت بيشتري مورد استفاده قرار گيرد و هم اين كه از اين طريق با فراهم كردن محيط بيشتر تعداد روزنه بيشتري را دور تا دور برج تعبيه كرده اند تا ديده باني بيشتر و بهتري مقدور باشد. تزئينات خشتي برج در 5/1 متر فوقاني ارتفاع برج ديده ميشود.
برج و دروازه امامزاده:
اين برج در كنار يكي از دروازه هاي اصلي ندوشن در دوران زند و افشار واقع شده و حفظ آن بعنوان نمونه اي ملموس از بافت شهري در آن دوران قابل توجه و اهميت است.
اين برج با پلان دايره اي شكل در كنار يكي از دروازه هاي اصلي ندوشن در زمان زند وافشار وافع شده و سازه اصلي آنرا خشت تشكيل مي دهد. درون برج بصورت دو طبقه ساخته شده و ديوارهاي اطراف پشت بام طبقه دوم نيز حدود يك و نيم متر ارتفاع دارند كه كاركرد يك طبقه به اين قسمت مي دهند. در اطراف ديوارها در هر سه طبقه روزنههايي براي تيراندازي ديده مي شود. كاربندي هايي (از انواع سقف تزئيني با شيوهاي از شبكه بندي و بافت، مجموعه باريكه طاقهاي موربي كه با همديگر تلاقي دارند واز تقاطع آنها جهت زدن طاق به منظور ايجاد پوشش استفاده ميشود) بر روي سقف طبقه همكف انجام شده است و در نماي بيروني برج نيز تزئيناتي با خشت به صورت زيگزاگ انجام شده است.24
* طي پروژه اي بسياري از بناهاي منطقه ندوشن، پرونده ثبت آثار ملي آن درسال 1384 تهيه گرديده است. كه بخش برج وبارو، خانه ها، دربند وتكايا ، با نظارت و راهنمايي مهندس خادم زاده (مشاورطرح) استخراج شده است .
22 – توضيح: نظر مشاور هنري درخصوص برج و دروازه هاي ندوشن؛ قبل از هرچيز به اهميت وكاربرد برج و بارو اشاره گردد: كه دراين زمينه به طور اجمالي لزوم ساخت برج ها (از جنبه ديده باني و تدافعي) در يك منطقه بخصوص شهرها پرداخته شده است.
